Liệu pháp CAR-T và Gạo Vàng đều được nghiên cứu và phát triển bằng công nghệ biến đổi gen. Việc ca ngợi một cái trong khi lên án cái còn lại đã tiếp tay cho thông tin sai lệch – và cái giá phải trả là mạng sống con người. Bài viết dưới đây ghi lại góc nhìn của Tiến sỹ Andrea Love – chuyên gia miễn dịch học và vi sinh vật học. Bà làm việc toàn thời gian trong lĩnh vực công nghệ sinh học khoa học đời sống và từ nhỏ đã nuôi dưỡng niềm đam mê thu hẹp khoảng cách về hiểu biết khoa học cũng như chống lại ngụy khoa học và thông tin sai lệch về sức khỏe.
Là một nhà khoa học y sinh chuyên nghiên cứu về miễn dịch học ung thư và bệnh truyền nhiễm, tôi đã dành hàng thập kỷ làm việc với các công cụ di truyền và kỹ thuật biến đổi gen. Những công nghệ này đã góp phần cách mạng hóa lĩnh vực y học, mang đến cho chúng ta những phương pháp điều trị các căn bệnh vốn trước đây là vô phương cứu chữa. Chưa đầy mười năm trước, những liệu pháp này thậm chí còn chưa xuất hiện; thế mà ngày nay, chúng ta đã có khoảng 40 liệu pháp điều trị dựa trên kỹ thuật gen, áp dụng cho các bệnh như ung thư, bệnh hồng cầu hình liềm, loạn dưỡng cơ Duchenne và nhiều bệnh lý khác.
Liệu pháp gen đầu tiên được Cơ quan Quản lý Thực Phẩm và Dược Phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt là vào năm 2017, nhằm điều trị bệnh bạch cầu lympho cấp dòng B (B-ALL). Đó là một dạng của liệu pháp CAR T (tế bào T mang thụ thể kháng nguyên dạng hợp nhất). CAR T là các tế bào miễn dịch được lấy từ chính bệnh nhân, sau đó được biến đổi gen để nhận diện tốt hơn một loại protein (kháng nguyên) đặc hiệu có trên tế bào ung thư, giúp chúng tấn công và tiêu diệt khối u.
Trình tự gen được thêm vào sẽ giúp tạo ra một loại protein thụ thể mới, mang đặc điểm của thụ thể tế bào T (TCR) bình thường và cả những đặc tính mới cho phép CAR T bám trực tiếp vào kháng nguyên ung thư – từ đó cái tên “chimeric” ra đời. Trong thần thoại Hy Lạp, chimera là sinh vật lai có thân sư tử, đầu dê và đuôi rắn. Trong trường hợp này, “chimera” là thụ thể tế bào T lai. Để tạo ra CAR T, các nhà khoa học sẽ tách tế bào T từ máu bệnh nhân. Trong phòng thí nghiệm, họ chỉnh sửa gen của các tế bào T này để chúng có thể tạo ra protein CAR. Đó chính là phần kỹ thuật di truyền. Những tế bào đã được biến đổi sẽ được nuôi cấy, nhân lên, rồi truyền trở lại vào cơ thể bệnh nhân, nơi chúng sẽ tìm kiếm và tiêu diệt tế bào ung thư.
Nguyên lý khoa học và công nghệ đằng sau CAR T chính là chỉnh sửa DNA (gen) của tế bào miễn dịch để mang lại chức năng mới có lợi.
Vậy mục tiêu là gì? Đó là tạo ra các liệu pháp đột phá để điều trị bệnh, cải thiện sức khỏe và cứu sống con người.
Nhưng bạn biết không? Các phương pháp kỹ thuật di truyền tương tự không chỉ giới hạn trong lĩnh vực y học.
Trên thực tế, những công cụ khoa học tương tự cũng đóng vai trò cốt lõi trong nông nghiệp. Công nghệ cốt lõi của kỹ thuật di truyền trong nông nghiệp lẫn y học chính là công nghệ DNA tái tổ hợp – một công cụ dùng để thay đổi vật liệu di truyền nhằm đạt được những kết quả có lợi.Trong nông nghiệp, công nghệ này được dùng để mang lại cho cây trồng những đặc tính vượt trội như tăng giá trị dinh dưỡng, kháng sâu bệnh mà không cần dùng thuốc bảo vệ thực vật, khả năng chịu hạn tốt hơn và nhiều hơn thế nữa. Những đặc tính có lợi này giúp cải thiện năng suất và ổn định nguồn cung lương thực – thông qua những gì bạn biết dưới tên gọi sinh vật biến đổi gen (BDG) – tên tiếng Anh là Genetically Modified Organism (GMO), với cây lương thực đầu tiên được FDA Hoa Kỳ phê duyệt vào năm 1994. Về mặt kỹ thuật, thuật ngữ “genetically engineered” (biến đổi bằng kỹ thuật di truyền) là cách gọi chính xác hơn vì về bản chất mọi sinh vật hiện nay đều đã được “biến đổi” gen theo nhiều cách thức chọn và lai tạo khác nhau.
Dù vậy, tôi cam đoan rằng bạn hoàn toàn có thể thấy những người vừa mới ca ngợi các liệu pháp điều trị ung thư tiên tiến, nhưng quay đầu đi thì lại chỉ mua thực phẩm có dán nhãn “không biến đổi gen”.
Nếu bạn hỏi họ lý do, họ sẽ lặp lại những luận điệu phản khoa học quen thuộc, như cái cách những người trong phong trào MAGA hay nói về vắc-xin: rằng BĐG gây ung thư, gây bệnh mãn tính hoặc chứa các thành phần “độc hại”. Bạn đã từng nghe, hay thậm chí từng lặp lại những lý lẽ đó chưa? Nhiều kênh truyền thông “cấp tiến” cũng tràn ngập những tuyên bố này. Họ mở đường cho các cá nhân và tổ chức chuyên tạo ra và lan truyền thông tin sai lệch. Và cần khẳng định rõ: những tuyên bố này là sai sự thật. Chúng xuất phát từ các nhóm hoạt động chống khoa học – chính những nhóm từng tung tin sai lệch về vắc-xin, như: Environmental Working Group (EWG), Children’s Health Defense của RFK Jr., hay Moms Across America. Với tôi, đây có lẽ là điều đáng thất vọng nhất: con người sẵn sàng bám víu vào thông tin sai lệch khi nó gắn với bản sắc cộng đồng, ngay cả khi cộng đồng khoa học đã có đồng thuận rõ ràng và đi ngược lại hoàn toàn với niềm tin đó.
Trong nông nghiệp, cũng như trong y học, kỹ thuật di truyền mang lại lợi ích rõ ràng.
Đó là sự kết hợp giữa tinh hoa của tự nhiên và khoa học nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của con người. Gạo Vàng, được phát triển vào những năm 1990, là giống lúa được biến đổi để sản sinh beta-carotene, một tiền chất của vitamin A. Khi chúng ta tiêu thụ beta-carotene, cơ thể sẽ chuyển hóa nó thành vitamin A, một vi chất dinh dưỡng thiết yếu. Lúa gạo là cây lương thực chính ở các quốc gia có thu nhập thấp, nhưng không chứa vitamin A. Thiếu hụt vitamin A (VAD) là tình trạng rất phổ biến tại các khu vực này và nó dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe, bao gồm: mù lòa, mất thính giác, sẹo giác mạc, tăng nguy cơ tử vong do tiêu chảy và các bệnh truyền nhiễm khác, và thậm chí tử von. VAD ảnh hưởng đến hơn 62 triệu trẻ em và gây ra từ 125.000 đến 250.000 ca tử vong ở trẻ em mỗi năm.
Gạo Vàng được phát triển để giải quyết tình trạng thiếu hụt vitamin A và cứu sống con người.
Đây là giống lúa BĐG, trong đó hai gen được bổ sung cho phép cây tổng hợp beta-carotene, với mức độ cơ thể có thể hấp thu dễ dàng như từ các nguồn thực phẩm khác. Để làm được điều này, các nhà khoa học đã khai thác đặc tính của một loại vi khuẩn có tên là Agrobacterium tumefaciens, vốn có khả năng tự nhiên xâm nhập và chuyển DNA vào tế bào thực vật. Quy trình này được điều chỉnh để chuyển các gen mới vào tế bào lúa. Những tế bào này sau đó được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm thành mô sẹo (calli), rồi phát triển thành cây non (plantlings) và cuối cùng thành cây trưởng thành, có khả năng sản xuất beta-carotene trong hạt gạo trong vòng 8 đến 12 tháng. Giống lúa này có nhu cầu canh tác giống như lúa thường, nhưng lại cung cấp vitamin A thiết yếu, giúp chống lại tình trạng suy dinh dưỡng và các hệ lụy sức khỏe nghiêm trọng đi kèm.
Ước tính mỗi năm chúng ta có thể cứu sống tới 2,5 triệu người nếu giúp họ tăng cường hấp thụ vitamin A thông qua chế độ ăn uống hoặc bổ sung vi chất. Riêng tại Ấn Độ, Gạo Vàng có thể ngăn chặn hơn 40.000 ca tử vong ở trẻ em mỗi năm, nếu giống lúa này được phê duyệt và thay thế gạo thông thường trong canh tác.
Có lẽ bạn đang tự hỏi: Tại sao một giải pháp đơn giản như vậy cho một vấn đề dinh dưỡng nghiêm trọng lại chưa được triển khai rộng rãi trên toàn thế giới?
Thật đáng tiếc, những luận điệu phản đối công nghệ sinh học đã trì hoãn quá trình phê duyệt Gạo Vàng tại chính các quốc gia đang rất cần đến nó, mặc dù đã có hàng loạt nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm đồng ruộng kéo dài hơn 20 năm, chứng minh rằng Gạo Vàng (và các cây trồng biến đổi gen khác) là an toàn, giàu dinh dưỡng và mang lại nhiều lợi ích. Sự phản đối từ công chúng dựa trên thông tin sai lệch đã dẫn đến việc trì hoãn hoặc thậm chí dừng quá trình xem xét và phê duyệt hàng loạt giống cây trồng biến đổi gen.
Năm 2021, Philippines trở thành quốc gia đầu tiên và duy nhất cho đến nay phê duyệt Gạo Vàng để canh tác. Tuy nhiên, do những tuyên bố sai lệch và các vụ kiện pháp lý từ các nhóm hoạt động như Greenpeace (vâng, nhiều tổ chức phi chính phủ “vì môi trường” lại có lập trường phản khoa học cực đoan), Tòa án Tối cao Philippines đã ra lệnh trì hoãn canh tác Gạo Vàng vào năm 2023, ngay trước khi giống lúa này có cơ hội tạo ra sự thay đổi. Lệnh hạn chế này không dựa trên bằng chứng khoa học, nhưng lại đang ngăn cản tiến bộ khoa học và gây tổn hại đến sức khỏe cộng đồng. Chậm trễ trong việc phê duyệt Gạo Vàng chỉ vì phản đối vô căn cứ với các công nghệ di truyền ước tính đang gây tổn thất đến 1,4 triệu năm sống mỗi năm chỉ riêng tại Ấn Độ.
Thật trớ trêu, nhiều người hoàn toàn tin tưởng vào các phương pháp điều trị y tế sử dụng kỹ thuật di truyền, chẳng hạn như insulin người (sản phẩm biến BĐG tiên được FDA phê duyệt vào năm 1982, được tạo ra bởi vi khuẩn BĐG), nhưng lại phản đối cây trồng BĐG, vì tin rằng chúng gây hại.
Sự thật là gì?
Khoa học đằng sau cây trồng biến đổi gen và các liệu pháp y học là giống nhau.
Các tiêu chuẩn và khung pháp lý trong cả hai lĩnh vực đều khắt khe và được thiết kế cực kỳ nghiêm ngặt. Cả hai đều dựa trên những thay đổi chính xác và có chủ đích trong các đoạn DNA cụ thể, để thêm vào hoặc cải thiện một đặc tính nhất định. Điều này được áp dụng dù ở insulin người, liệu pháp miễn dịch điều trị ung thư, liệu pháp gen cho bệnh hồng cầu hình liềm, hay là ở gạo tăng cường dinh dưỡng, đu đủ kháng virus chết người, hay cà tím sản sinh ra chất diệt côn trùng tự nhiên, giúp loại bỏ nhu cầu dùng thuốc trừ sâu trên cánh đồng. (Tất cả những ví dụ trên đều là sản phẩm của công nghệ BĐG).
Điểm chung của tất cả những phát minh này là gì? Chính là chúng giúp cải thiện sức khỏe cộng đồng. Ổn định và nâng cao chất lượng nguồn cung thực phẩm. Giảm tác động sinh thái của nông nghiệp. Cung cấp giải pháp y học cho các bệnh hiểm nghèo.
Thế nhưng, nhiều thông tin sai lệch vẫn đang được lan truyền, phần vì nhận thức khoa học kém, phần vì có chủ đích từ các chiến dịch chống khoa học. Phong trào chống công nghệ sinh học đã cản trở quá trình phát triển và ứng dụng các đổi mới khoa học này, dẫn đến các vụ kiện tụng và các lệnh cấm không dựa trên bằng chứng, mà chỉ dựa trên cảm tính.
Hậu quả của thông tin sai lệch về cây trồng biến đổi gen không chỉ dừng lại ở việc hạn chế lựa chọn của người tiêu dùng khi mua sắm.
Những tuyên bố sai sự thật về công nghệ gen làm chậm trễ các giải pháp nông nghiệp cứu người vốn có thể giải quyết những vấn đề toàn cầu cấp bách như suy dinh dưỡng, thiếu vi chất, biến đổi khí hậu, an ninh lương thực. Gạo Vàng đã bị trì hoãn phê duyệt suốt nhiều thập kỷ vì những nỗi sợ vô căn cứ, bất chấp vô số bằng chứng khoa học xác nhận lợi ích to lớn mà giống lúa này mang lại.
Thông tin sai lệch về y học gen cũng làm suy giảm lòng tin của công chúng vào các phương pháp điều trị cứu người, như vắc-xin, liệu pháp ung thư, v.v. Hiện nay, một số tiểu bang ở Hoa Kỳ thậm chí đang thúc đẩy các dự luật cấm toàn bộ thuốc dựa trên công nghệ gen – điều đó sẽ bao gồm cả insulin người (Love, 2025). Sự phủ nhận tiến bộ khoa học này không chỉ khiến chi phí y tế tăng cao, mà còn làm chậm tiến trình khoa học và hạn chế khả năng tiếp cận các giải pháp cải thiện sức khỏe và môi trường.
Chống lại thông tin sai lệch không chỉ là chuyện đúng hay sai, mà là chống lại sự chi phối của định kiến, ý thức hệ và niềm tin vô căn cứ vào tiến bộ khoa học – bất kể là trong y học hay nông nghiệp.
Chúng ta không thể tiếp tục bất nhất như vậy.
Nếu chúng ta tin tưởng kỹ thuật di truyền để cứu một đứa trẻ khỏi bệnh bạch cầu, thì tại sao lại từ chối nó khi nó có thể cứu một đứa trẻ khỏi mù lòa, suy dinh dưỡng hoặc tử vong?
Khoa học cũng như vậy. Lợi ích của khoa học cây trồng đã được chứng minh. Dữ liệu đầy đủ, vững chắc và nghiêm ngặt. Đã đến lúc áp dụng cùng một tiêu chuẩn dựa trên bằng chứng cho cả nông nghiệp và y học – và loại bỏ thông tin sai lệch gây tổn hại con người chỉ vì nỗi sợ vô lý.
Tiến bộ khoa học cứu sống con người, dù là trên giường bệnh hay giữa ruộng lúa. Chúng ta nên đón nhận nó ở mọi nơi mà nó giúp ích cho nhân loại.
Lời kêu gọi của tôi dành cho bạn: Nếu bạn từng giữ những quan điểm phản đối công nghệ sinh học, xin hãy cân nhắc rằng những luận điệu này đã được hình thành bởi các chiến dịch thông tin sai lệch kéo dài hàng thập kỷ. Bạn không có lỗi nếu từng bị dẫn dắt bởi những tuyên bố sai, nhưng đây là cơ hội để bạn nhìn lại vấn đề với một tâm trí cởi mở, và xem xét lại những định kiến bạn từng mang theo.
Vấn đề này quá nghiêm trọng để để ý thức hệ lấn át khoa học. Mạng sống của con người đang bị đe dọa hơn bao giờ hết.
Ngay lúc này, hơn bao giờ hết, chúng ta cần cùng nhau đứng lên vì khoa học.
Cảm ơn bạn đã ủng hộ truyền thông khoa học dựa trên bằng chứng. Giữa thời điểm dịch bệnh có thể phòng ngừa quay trở lại, giữa làn sóng từ chối y học chính thống, và sự lan rộng của giả khoa học bởi những “người nổi tiếng”, khoa học cần bạn hơn bao giờ hết. Tiếp cận khoa học nhiều hơn đồng nghĩa với thông tin sai lệch ít hơn.
==//==
Bình luận