Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học – Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”

Hội thảo là diễn đàn kết nối các cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp nhằm cập nhật những tiến bộ công nghệ, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và đánh giá thực tiễn ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam. Trên cơ sở đó, các đại biểu trao đổi về định hướng phát triển, những ưu tiên công nghệ và giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo điều kiện thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa các thành tựu công nghệ sinh học trong lĩnh vực trồng trọt thời gian tới.

Tại Hội thảo, TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA cho biết, tính đến hết năm 2024, đã có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen, trong đó 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi.

Riêng năm 2024, tổng diện tích canh tác cây trồng biến đổi gen trên toàn cầu đạt 218,7 triệu ha, mức cao nhất kể từ khi công nghệ này được thương mại hóa, tăng gần 3,7 triệu ha so với năm 2023.

Tổng diện tích canh tác lũy kế trong gần ba thập kỷ đạt khoảng 3,75 tỷ ha, cho thấy quy mô ứng dụng ngày càng mở rộng và sự chấp nhận ngày càng rộng rãi đối với công nghệ này trên thế giới. Trong đó, đậu tương, ngô, bông và cải dầu tiếp tục là bốn loại cây trồng biến đổi gen có diện tích canh tác lớn nhất.

Đáng chú ý, việc ứng dụng cây trồng biến đổi gen không còn chỉ tập trung tại các quốc gia phát triển. Các nước đang phát triển, đặc biệt tại Mỹ Latinh, châu Á và châu Phi ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng ứng dụng công nghệ này.

Bên cạnh các tính trạng truyền thống như kháng sâu và chống chịu thuốc trừ cỏ, các hướng nghiên cứu và phát triển mới đang mở rộng sang cải thiện chất lượng, dinh dưỡng, khả năng chống chịu điều kiện bất lợi và các đặc tính phục vụ nhu cầu sản xuất, tiêu dùng. Những xu hướng này cho thấy công nghệ sinh học đang tiếp tục đóng góp vào đổi mới giống cây trồng, đồng thời mở ra các cơ hội mới để giải quyết những thách thức về an ninh lương thực, biến đổi khí hậu và phát triển nông nghiệp bền vững.

Ở góc độ hiệu quả kinh tế, TS. Graham Brookes, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc PG Economics (Vương quốc Anh) cho biết, việc ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học đã góp phần tạo ra khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập tăng thêm cho nông dân trên toàn cầu trong giai đoạn 1996 – 2024, trong đó riêng năm 2024 đạt khoảng 29 tỷ USD. Lợi ích kinh tế được ghi nhận tại cả các quốc gia phát triển và đang phát triển, thông qua cải thiện năng suất, giảm thiệt hại do sâu bệnh và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Về đóng góp đối với an ninh lương thực, ước tính công nghệ sinh học đã giúp gia tăng tổng cộng khoảng 1,34 tỷ tấn sản phẩm nông nghiệp gồm ngô, đậu tương, bông và cải dầu trong gần ba thập kỷ, góp phần tăng nguồn cung mà không cần mở rộng diện tích đất canh tác tương ứng.

Đối với môi trường, trong giai đoạn 1996 – 2024, lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất, tương đương 6,5%; đồng thời giảm 15,3% tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo chỉ số tác động môi trường (EIQ). Theo TS. Graham Brookes, việc giảm sử dụng nhiên liệu và hỗ trợ áp dụng các phương thức canh tác giảm làm đất cũng góp phần hạn chế phát thải khí nhà kính.

Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen đã được đưa vào canh tác thương mại từ năm 2015, trước hết trên cây ngô. Sau hơn 10 năm ứng dụng, ngô biến đổi gen đã trở thành một trong những giải pháp công nghệ được nông dân lựa chọn tại nhiều vùng sản xuất. Tổng diện tích canh tác ngô biến đổi gen lũy kế tại Việt Nam giai đoạn 2015 – 2024 đã vượt 1,3 triệu ha. Diện tích ngô biến đổi gen năm 2024 được ước tính chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước.

Tính đến tháng 9/2026, đã có 64 sự kiện đơn được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, nhiều nhất là ngô (22) và đậu tương (17) – phần lớn làm nguyên liệu thức ăn chăn nuôi. Về an toàn sinh học, 6 sự kiện đã được cấp phép, tất cả là ngô.

Theo đánh giá của PG Economics, đối với giai đoạn 2015 – 2024, việc ứng dụng ngô biến đổi gen tại Việt Nam đã góp phần tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân, đồng thời gia tăng sản lượng ngô và giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng.

Các nghiên cứu thực địa cũng ghi nhận những lợi ích từ khả năng kiểm soát sâu hại hiệu quả hơn, giảm chi phí canh tác và cải thiện lợi nhuận cho nông dân. Đặc biệt, tính trạng kháng sâu đã hỗ trợ quản lý các đối tượng dịch hại quan trọng trên cây ngô, trong đó có sâu đục thân và sâu keo mùa thu.

Trong bối cảnh nhu cầu nguyên liệu phục vụ ngành chăn nuôi tiếp tục tăng, việc nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất ngô trong nước có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực cung ứng nguyên liệu và phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp.

Từ thực tiễn ứng dụng, nhiều ý kiến tại hội thảo nhận định Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa phát triển công nghệ sinh học, đặc biệt trong chọn tạo giống cây trồng

và ứng dụng các công nghệ mới. Các đại biểu tập trung trao đổi về xu hướng công nghệ trên thế giới, khả năng ứng dụng tại Việt Nam, giải pháp nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm.

Đồng thời, các ý kiến nhấn mạnh yêu cầu tăng cường liên kết giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp; tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách đối với các công nghệ mới, nhất là công nghệ chỉnh sửa gen, nhằm vừa bảo đảm an toàn, vừa tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp.

Về khung chính sách, pháp luật, ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học cho biết, Việt Nam đã có bước tiến quan trọng trong hoàn thiện hành lang pháp lý đối với cây trồng công nghệ sinh học. Từ năm 2026, cây trồng chỉnh sửa gen được phân biệt và áp dụng cơ chế quản lý riêng so với cây trồng biến đổi gen, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng.

Các quy định mới hướng tới đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian cấp phép, nâng cao tính minh bạch nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu về an toàn sinh học và an toàn thực phẩm. Đặc biệt, việc phân định rõ cơ chế quản lý đối với cây trồng chỉnh sửa gen và cây trồng biến đổi gen được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những vướng mắc về pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ.

Trong bối cảnh công nghệ chỉnh sửa gen phát triển nhanh và mở ra nhiều cơ hội cải tiến giống cây trồng, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng rõ ràng, nhất quán và dựa trên đặc tính cũng như mức độ rủi ro của sản phẩm cuối cùng. Đây là nền tảng để thúc đẩy nghiên cứu, đưa công nghệ vào ứng dụng hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất, tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển nền nông nghiệp bền vững.

Thông qua các báo cáo khoa học, cập nhật chính sách và thảo luận đa bên, hội thảo góp phần làm rõ những đóng góp thực tiễn của cây trồng công nghệ sinh học, thúc đẩy chia sẻ bằng chứng khoa học, kinh nghiệm quốc tế và tăng cường hợp tác giữa các cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp. Qua đó, khẳng định tầm quan trọng của việc tiếp tục đầu tư nghiên cứu, hoàn thiện chính sách và thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học có trách nhiệm, góp phần phát triển nền nông nghiệp Việt Nam hiện đại, hiệu quả và bền vững.

==//==