Chúng ta có thể ngừng “gán mác độc hại” cho hóa chất – hay đã quá muộn?

Jenny Schlecht chia sẻ, trong quãng thời gian nuôi con nhỏ cách đây một thập kỷ, bà thường xuyên xem lại loạt phim hài “Parks and Recreation” – một bộ phim châm biếm hoạt động của chính quyền địa phương và các đối tượng mà họ phục vụ. Khi nhìn lại, Schlecht nhận thấy rằng những tình huống và nhân vật từng được xây dựng một cách hài hước và có phần phi lý trong phim, nay lại ngày càng phản ánh đúng thực tế xã hội hiện nay.

Trong một tập phim có tên “Fluoride” (chất flo-ua), nhân vật chính kiêm ủy viên hội đồng thành phố, Leslie Knope nỗ lực vận động để bổ sung fluoride vào nguồn nước sinh hoạt của thị trấn nhằm cải thiện sức khỏe răng miệng cộng đồng. Tuy nhiên, đề xuất này vấp phải sự phản đối từ một thành viên khác trong hội đồng, Jeremy Jamm, một nha sĩ. Hành động của Jamm bắt nguồn từ việc ông muốn người dân tiếp tục gặp vấn đề về răng miệng để có lợi chocông việc của mình. Nhưng thay vì nói thẳng điều đó trước công chúng, ông chọn cách gieo rắc nỗi sợ về cái gọi là “hóa chất.” 

Trong một phân cảnh của tập phim, nhân vật Jeremy Jamm có cuộc đối thoại với phóng viên Perd Hapley, người nổi tiếng với lối đưa tin khô khan và máy móc như sau:

• “Ủy viên hội đồng Leslie Knope muốn bổ sung fluoride, vốn là một loại hóa chất vào nguồn nước uống của quý vị. Quý vị biết gì nữa cũng là hóa chất không? Strychnine và cyanide,” Jamm nói.
• “Và cả đất, gỉ sét, thậm chí là mảnh vỡ thủy tinh,” Hapley đáp lại.
• “Chính xác. Anh hoàn toàn hiểu hóa chất là gì đấy, Perd,” Jamm kết luận.

Dù là một bộ phim hài mang tính châm biếm, Parks and Recreation lại phản ánh khá sát thực trạng hiện nay. Trên thực tế, vẫn có những người tỏ ra lo ngại về việc bổ sung fluoride vào nước sinh hoạt, bất chấp những bằng chứng khoa học rõ ràng về lợi ích của fluoride đối với sức khỏe răng miệng. Cũng tương tự như vậy, không ít người hiện nay mang tâm lý lo ngại chung với bất kỳ chất nào bị dán nhãn “hóa chất”.

Vậy, “hóa chất” là gì? Thực tế, đất, gỉ sét và mảnh vỡ thủy tinh không phải là hóa chất, nhưng giống như mọi thứ khác, chúng được cấu tạo từ các hóa chất. Hóa chất có mặt ở khắp mọi nơi: trong nước, trong cơ thể chúng ta, và trong mọi vật xung quanh. Không phải tất cả hóa chất đều nguy hiểm. Những hóa chất thường được coi là an toàn cũng có thể trở nên không an toàn ở một liều lượng nhất định hoặc trong những điều kiện nhất định. Một số hóa chất nguy hiểm, ví dụ như các chất phóng xạ vẫn có những ứng dụng quan trọng khi được kiểm soát chặt chẽ.

Nghe có vẻ phức tạp nhưng đây chính là lý do vì sao khoa học lại quan trọng.

Gần đây, Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ đã công bố một báo cáo có tên “Giúp trẻ nhỏ khỏe mạnh trở lại” (Make Our Children Healthy Again). Theo đó, báo cáo xem nhẹ những tiến bộ lịch sử trong việc nâng cao sức khỏe cộng đồng như cải thiện dinh dưỡng, tiêm chủng phòng ngừa các bệnh nguy hiểm và chết người, cũng như cải thiện môi trường sống. Đồng thời, báo cáo phần nào đổ lỗi cho tình trạng sức khỏe kém của một bộ phận dân số là do “Tổng tải lượng hóa chất trong môi trường sống của chúng ta”. Cụ thể, nhóm tác giả của báo cáo cho rằng fluoride và glyphosate là hai chất không an toàn, đồng thời đưa ra một số nghiên cứu ủng hộ quan điểm này. Tuy nhiên, họ lại bỏ qua số lượng lớn các nghiên cứu khoa học đáng tin cậy nhưng trái chiều khác.

Báo cáo cũng nêu rằng “hóa chất là công cụ quan trọng, gắn bó chặt chẽ với tăng trưởng kinh tế và đổi mới sáng tạo.” Nhận định này hoàn toàn đúng trong lĩnh vực nông nghiệp, nơi mà phần lớn các bên liên quan không đồng tình với nhiều kết luận trong báo cáo.

Phần lớn những người làm nông nghiệp theo phương pháp canh tác truyền thống đều hiểu rằng chúng ta cần đến thuốc trừ cỏ, thuốc trừ nấm và thuốc trừ sâu để đối phó với các thách thức có thể gây tổn thất nghiêm trọng cho ngành nông nghiệp và nguồn cung lương thực. Đồng thời, đa số cũng nhận thức được rằng việc sử dụng các chất này đòi hỏi phải nghiên cứu cẩn trọng và cân nhắc đến sự cân bằng sinh thái dễ bị tác động, nhằm đảm bảo rằng chúng ta đang giải quyết vấn đề chứ không tạo ra những vấn đề mới.

Muốn làm được điều đó, cần có sự đầu tư và hỗ trợ dành cho khoa học cũng như sự hiểu biết đúng đắn về cách thức hoạt động của khoa học. Điều chúng ta không cần, chính là những nhà bình luận hay quan chức chọn lọc thông tin khoa học theo ý chí chủ quan và gieo rắc nỗi sợ hãi cho công chúng.

Chúng ta không thể tiếp tục đánh đồng và gán mác tiêu cực cho “hóa chất” một cách phiến diện. Một số hóa chất tổng hợp có thể gây nguy hiểm, nhưng các hợp chất hữu cơ (tức là các chất có chứa carbon) cũng có thể nguy hiểm không kém. Việc kết hợp một số chất với nhau hoặc sử dụng quá liều lượng chắc chắn có thể dẫn đến rủi ro. Thay vì tiếp tục tiêu tốn thời gian và ngân sách cho những báo cáo được viết bởi những người chỉ có hiểu biết hời hợt về vấn đề, chúng ta cần đầu tư thêm, chứ không phải cắt giảm nguồn lực cho khoa học, để tiếp tục nghiên cứu một cách nghiêm túc và khách quan.

Kết thúc tập phim, Leslie Knope đã giành chiến thắng trong cuộc chiến đưa fluoride vào nguồn nước sinh hoạt của thị trấn mà cô yêu quý. Nhưng cô không thắng nhờ lý lẽ hay dữ kiện khoa học, mà nhờ vào chiến lược truyền thông khéo léo và việc sử dụng chính những chiêu trò đánh lạc hướng thông tin của đối phương để phản công.

Còn ở thế giới thực, chưa thể khẳng định chắc chắn rằng lý trí và sự thật khoa học vẫn còn đủ sức thuyết phục. Xã hội ngày nay có quá nhiều người cho rằng quan điểm cá nhân của mình tương đương với sự thật của người khác. Trong bối cảnh đó, con đường phía trước trở nên khó đoán hơn bao giờ hết và nếu tình trạng này vẫn tiếp diễn, rất khó để nói hiểu lầm về hóa chất có được xóa bỏ hay trở nên tiêu cực hơn.

==//==